Ông ngoại từng đọc Hoàng tử bé cho tôi nghe vào những buổi tối ở Paris, khi tôi còn quá nhỏ để hiểu hết những gì cuốn sách kể. Thật ra, tôi không nhớ mình đã hiểu được bao nhiêu. Và có lẽ khi ấy, điều đó cũng chẳng quan trọng. Những gì còn lại trong ký ức là giọng đọc của ông, những bức tranh trong sách và cảm giác ấm áp khi được cuộn tròn và nghe ông kể chuyện. Đến giờ, tôi vẫn nghĩ đó là một trong những cảm giác bình yên nhất mà một đứa trẻ có thể có.
Với những ai chưa từng đọc, Hoàng tử bé là một cuốn sách mỏng được nhà văn kiêm phi công người Pháp Antoine de Saint-Exupéry viết năm 1943. Câu chuyện bắt đầu khi một phi công gặp nạn giữa sa mạc và tình cờ gặp một cậu bé đến từ một hành tinh rất nhỏ. Qua những cuộc trò chuyện, cậu kể về bông hồng mình yêu, về chuyến đi qua nhiều hành tinh và những người lớn kỳ lạ đã gặp trên đường.
Bề ngoài, đó là một câu chuyện dành cho trẻ em. Nhưng từ lâu, Hoàng tử bé đã được xem như một cuốn sách mượn thế giới trẻ thơ để nói với người lớn về những thứ họ đã quên mất khi trưởng thành. Có lẽ vì vậy mà cuốn sách đặc biệt phù hợp để đọc lại. Khi còn nhỏ, ta thấy một chuyến phiêu lưu. Khi lớn lên, chính câu chuyện ấy lại giống như một lời nhắc nhở, đôi khi là một lời chất vấn rất nhẹ nhưng khó làm ngơ.
Ông ngoại mất khi tôi vẫn còn nhỏ. Sau đó, mẹ tiếp tục đọc Hoàng tử bé cho tôi, bởi trước khi trở thành cuốn sách của tôi, nó đã là cuốn sách tuổi thơ của mẹ. Ngày mẹ còn bé, chính ông cũng từng đọc cuốn sách này cho mẹ nghe vào những buổi tối, bằng cùng một thứ tiếng. Nhiều năm sau, mẹ lại đọc nó cho tôi.
Khi tôi lớn hơn và cuộc sống bắt đầu có những lúc trở nên quá tải, mẹ chỉ dặn:
“Khi mọi thứ trở nên quá sức, hãy đọc lại cuốn sách ấy.”
Và tôi đã làm như vậy suốt nhiều năm. Hoàng tử bé nằm trên chiếc bàn đầu giường qua rất nhiều giai đoạn của cuộc đời tôi: khi còn là một thiếu niên, khi trở thành một chàng trai trẻ, khi bước vào công việc và cho đến con người của hiện tại - một người đôi lúc bận rộn đến mức quên mất mình cũng từng là một đứa trẻ.
Và điều kỳ lạ là, mỗi lần mở lại, tôi đều có cảm giác mình đang đọc một cuốn sách khác.
Những câu chữ cũ, nhưng người đọc đã khác
Đó có lẽ là điều thú vị nhất của việc đọc lại.Ta quay về một cuốn sách quen thuộc, nghĩ rằng mọi thứ vẫn sẽ nằm nguyên ở nơi mình từng để lại. Nhưng rồi một đoạn trước đây đọc qua chẳng thấy gì lại khiến ta dừng lại rất lâu. Một dòng từng gạch chân ở tuổi mười bảy giờ không còn quan trọng nữa. Ngược lại, một câu khi ấy chẳng mấy để tâm lại bỗng trở nên gần gũi đến lạ. Cuốn sách không hề thay đổi. Vậy người thay đổi chỉ có thể là chúng ta.
Khoảng năm 500 trước Công nguyên, triết gia Hy Lạp Heraclitus đã suy nghĩ rất nhiều về một ý niệm tương tự: mọi thứ trên đời đều vận động, chẳng có gì thực sự đứng yên. Ông không để lại một cuốn sách hoàn chỉnh, chỉ còn những mảnh tư tưởng được các thế hệ sau ghi chép và trích dẫn. Trong đó, nổi tiếng nhất là hình ảnh về một dòng sông:
“Không ai tắm hai lần trên một dòng sông.”
Bởi khi ta trở lại, dòng nước của lần trước đã trôi đi. Và chính ta cũng không còn hoàn toàn là con người của lần trước nữa.
Một cuốn sách thì khác. Nó nằm yên ở đó. Những câu chữ vẫn ở đúng vị trí cũ. Cuốn sách là thứ đứng yên. Dòng nước đang trôi chính là chúng ta.
Con tàu trong bến cảng
Có một câu hỏi triết học cổ xưa diễn tả rất rõ điều này: nghịch lý con tàu Theseus.Nhà viết tiểu sử Hy Lạp Plutarch kể rằng người Athens từng giữ lại con tàu của người anh hùng Theseus trong bến cảng để làm vật tưởng niệm. Theo thời gian, những tấm ván gỗ bắt đầu mục. Người ta tháo từng tấm ra và thay bằng gỗ mới.
Năm này qua năm khác, đến một lúc không còn bất kỳ tấm ván nguyên bản nào trên con tàu. Vậy nó có còn là con tàu của Theseus không? Hay đó đã là một con tàu khác, chỉ giữ lại hình dáng và cái tên cũ?
Con người cũng có phần giống con tàu ấy. Giữa lần đầu tiên đọc một cuốn sách và lần đọc tiếp theo, rất nhiều “tấm ván” trong ta đã được thay thế mà đôi khi chính mình cũng không nhận ra. Cơ thể thay đổi. Cách nghĩ thay đổi. Ta có thêm những trải nghiệm mới, những niềm tin mới, những mất mát mới. Có người bước vào cuộc đời ta, có người rời đi.
Cậu bé từng ngồi nghe ông ngoại đọc Hoàng tử bé ngày nào đã dần trở thành một người đàn ông mà ông chưa từng gặp. Tôi vẫn mang cái tên ấy và vẫn nghĩ mình là cùng một người, nhưng rõ ràng rất nhiều phần trong tôi đã khác.
Và những cuốn sách cũ đôi khi là cách rõ nhất để nhận ra điều đó. Đặt một con người đã thay đổi trước những trang sách vẫn nguyên vẹn, ta mới thấy mình đã đi xa đến đâu.
Ngày nhỏ, những người lớn trong Hoàng tử bé chỉ biết quan tâm đến con số khiến tôi thấy buồn cười. Họ giống những nhân vật ngớ ngẩn được tác giả cố tình dựng lên. Bây giờ tôi nhận ra họ ngoài đời. Và đôi khi, tôi cũng nhận ra chính mình trong đó.
Có những thông điệp cần được nuôi dưỡng để thấu hiểu
Italo Calvino từng có một định nghĩa rất hay:
“Một tác phẩm kinh điển là một cuốn sách chưa bao giờ nói hết những gì nó muốn nói.”
- Italo Calvino, Why Read the Classics? (1986)
Có những câu ta đã đọc rất nhiều lần, nhưng phải đến một ngày nào đó mới thực sự hiểu. Không hẳn vì những lần trước ta đọc chưa kỹ. Có thể đơn giản là khi ấy, ta chưa có đủ trải nghiệm để hiểu điều câu chữ đang nói. Gần cuối Hoàng tử bé, cáo chia sẻ với cậu một bí mật trước khi hai người chia tay:
“Điều cốt yếu thì mắt thường không nhìn thấy được. Chỉ có trái tim mới có thể nhìn thấy rõ.”
Ở tuổi lên mười, đó có thể chỉ là những câu từ thật đẹp.Nhưng ở tuổi bốn mươi, sau khi đã biết yêu một người, gắn bó với một điều gì đó, đã phải đánh đổi và cũng từng mất đi những thứ mình yêu, câu nói ấy mang một sức nặng hoàn toàn khác. Câu chữ vẫn vậy.Chỉ có người đọc giờ đã đủ trải nghiệm để hiểu nó theo một cách khác.
Cuốn sách không đợi để kể cho tôi một điều mới. Nó đợi tôi lớn lên để hiểu ý nghĩa thật sự đằng sau những câu chữ đó.
Vì sao một cuốn sách đáng để đọc lần thứ hai?
Việc đọc lại một cuốn sách nghe có vẻ là việc phí thời gian hay không cần thiết. Ngoài kia còn quá nhiều sách chưa đọc. Danh sách muốn đọc ngày một dài. Tại sao lại dành thời gian quay về với một cuốn mình đã biết? Nhưng không phải cuốn sách nào cũng cần được đọc lại. Có những cuốn chỉ cần một lần đọc thật trọn vẹn là đủ. Một cuốn sách giật gân chẳng hạn: nó cuốn ta đi, hoàn thành câu chuyện của mình rồi để ta bước tiếp.
Những tác phẩm văn chương kinh điển thường khác. Chúng giống một bài hát có thể nghe cả trăm lần mà vẫn muốn nghe lại, một bộ phim vài năm lại mở ra xem, hay một câu chuyện ta đã kể cho bạn bè nhiều lần nhưng mỗi lần kể lại nhấn vào một chi tiết khác.
C.S. Lewis từng không đồng tình với cách nghĩ: “Tôi đọc nó rồi.”
Trong An Experiment in Criticism (1961), ông cho rằng nếu nhìn sách theo cách ấy, một cuốn đã đọc xong chẳng khác nào chiếc vé tàu cũ: dùng một lần rồi bỏ.Nhưng những cuốn sách thực sự có ý nghĩa với chúng ta không phải những chiếc vé.Chúng giống những căn phòng quen thuộc mà lâu lâu ta lại bước vào, và điều đáng để khám phá không phải là căn phòng ấy có gì, mà là lần này ai đang bước vào đó.
Lewis tin rằng người yêu những tác phẩm lớn có thể quay lại với chúng mười, hai mươi, thậm chí ba mươi lần trong đời. Mỗi lần đọc là một trải nghiệm khác bởi giữa hai lần ấy, cuộc sống cũng đã đổi khác.Một năm sau đọc lại, ta đã mang thêm một năm trải nghiệm vào trang sách.Mười năm sau, ta mang theo cả một con người khác.Và đâu đó trong lần đọc mới vẫn có ký ức của tất cả những phiên bản trước đây của mình từng ngồi trước những trang sách ấy.
Trở lại với đứa trẻ bên trong
Bây giờ tôi nghĩ mình đã hiểu món quà thực sự trong lời dặn của mẹ.
Trẻ con hiểu một số điều rất tự nhiên trước khi cuộc sống dần dạy chúng quan tâm đến quá nhiều thứ khác.Khi những câu chuyện về bằng cấp, chức danh, nhà to, xe đẹp vẫn chưa khoả lấp những tâm hồn bay bổng và hồn nhiên.
Hoàng tử bé đã diễn tả điều đó bằng câu văn đầy nhẹ nhàng:
“Tất cả người lớn đều từng là trẻ con, nhưng chỉ rất ít người còn nhớ điều đó.”
— Antoine de Saint-Exupéry, The Little Prince (1943)
Cả cuốn sách dường như được viết để chống lại sự lãng quên ấy. Những người lớn trong truyện mải mê với các con số và thường đặt sai câu hỏi. Trong khi đó, những bài học quan trọng nhất, về yêu thương và trách nhiệm với những gì mình đã lựa chọn gắn bó, lại là những điều trẻ nhỏ có thể cảm nhận rất tự nhiên, còn người lớn đôi khi phải đợi được nhắc nhở để nhớ về.
Hoàng tử bé được viết bởi một người trưởng thành đang cố tìm lại những điều mình từng hiểu khi còn nhỏ. Có lẽ đó cũng là lý do cuốn sách vẫn có ý nghĩa với tôi sau từng ấy năm. Nó không hẳn dạy tôi thêm điều gì. Nó nhắc tôi nhớ về những điều mình từng biết, từ thời giọng đọc của ông ngoại vẫn là thanh âm ấm áp, khiến tôi cảm thấy an toàn nhất trên đời.
Có lẽ đọc lại một cuốn sách, cuối cùng, không hẳn là để học thêm. Đôi khi là để nhớ lại.
Vì vậy, mỗi khi mọi thứ trở nên quá sức, tôi lại mở Hoàng tử bé. Người mở cuốn sách hôm nay sẽ không bao giờ hoàn toàn là người đã khép nó lại lần trước. Nhưng đó không phải một mất mát. Đó chính là lý do để quay lại. Con tàu có thêm những tấm ván mới. Dòng sông tiếp tục mang theo những dòng nước mới. Còn cuốn sách vẫn nằm yên ở đó, để giữa rất nhiều thay đổi, ta có một thứ đủ ổn định mà nhìn lại chính mình.
Mỗi lần đọc lại giống như thêm một vòng tuổi trên thân cây. Ta mở lại những trang sách cũ, nhưng đồng thời cũng đang lật lại những chương trong cuộc đời mình. Trang sách vẫn nguyên. Phần thay đổi là câu chuyện của người đang đọc nó.
Nếu quay lại đủ nhiều lần, qua đủ nhiều năm, một cuốn sách có thể dần trở thành nhiều hơn một câu chuyện ta yêu thích. Nó giống như một nhân chứng lặng lẽ, chứng kiến rất nhiều con người mà ta từng là trên hành trình trở thành con người hiện tại.
Vậy nên, đôi khi câu hỏi bạn cần đặt ra cho bản thân không phải là: “Tiếp theo mình sẽ đọc cuốn nào?” Mà là:“Có cuốn nào mình muốn đọc lại?”
Có thể đâu đó trên giá sách vẫn còn một cuốn bạn từng say đắm nhiều năm trước. Những trang sách ấy vẫn ở đó, cùng với dấu vết của một phiên bản cũ của bạn.Nếu mở lại nó hôm nay, bạn sẽ nhìn thấy gì khác? Và cuốn sách ấy sẽ cho bạn biết mình đã đi xa đến đâu?
Cre: Why Reading Outside Feels Different, Vincent Phan - Đăng trên 1000libraries.com
