Bài self-help hiếm hoi mà lời khuyên mang lại nhiều giá trị hơn là cảm giác bị “ép đau để lớn”
Từ vận động viên thể hình, diễn viên đến chính trị gia, ông tái định hình mình như một người truyền cảm hứng với một cuốn cẩm nang cải thiện bản thân thực sự hiệu quả.
Arnold Schwarzenegger muốn bạn hiểu một điều: có thể bạn đang hơi… lười. Nhưng ông sẽ nói điều đó một cách lịch sự, đàng hoàng, kèm theo vài gợi ý khích lệ. Ông sẽ thân thiện, không phán xét, hoặc có phán xét một chút, nhưng chỉ vì ông không muốn bạn tiếp tục sống lười nhác như vậy nữa. Thay vào đó, ông muốn bạn trở nên có ích.
Nếu cụm từ ấy nghe giống lời một phụ huynh hay nói với con mình sau giờ học, thì đúng vậy thật. Đó chính xác là câu mà người cha nghiêm khắc của Schwarzenegger, một viên cảnh sát từng nói với ông. Và cũng từ tinh thần đó, Arnie sau này tài trợ cho một chương trình sinh hoạt sau giờ học trên toàn nước Mỹ.
Ở tuổi 76, Schwarzenegger đang bước vào “hồi thứ tư” của cuộc đời. Ông từng là vận động viên thể hình nổi tiếng nhất thế giới, một ngôi sao Hollywood, một thống đốc California gây bất ngờ nhưng khá thành công, và giờ là tác giả kiêm diễn giả truyền cảm hứng. Cú chuyển hướng này bắt nguồn từ những video lan truyền mạnh mẽ mà ông đã đăng tải trong thời gian nước Mỹ phong tỏa vì đại dịch.
Tháng 4/2020, tôi nhớ mình từng xem Schwarzenegger trên Twitter cùng chú lừa Lulu và chú ngựa lùn Whiskey. Những con vật minh họa cho việc giãn cách xã hội, còn chủ nhân của chúng thì toát lên sự ấm áp giữa một giai đoạn đáng sợ. Sau đó là một sắc thái hoàn toàn khác: bài phát biểu tự quay của ông sau sự kiện ngày 6/1, khi ông so sánh vụ bạo loạn tại Điện Capitol với Kristallnacht và kêu gọi bảo vệ nền dân chủ Mỹ. Có lẽ chúng ta đã đánh giá thấp ông. Một người yêu động vật nắm bắt tinh thần thời đại, một nhà hùng biện đáng nể, ai mà ngờ được?
Arnie thì biết rõ. Bởi suốt cả đời, ông luôn bị những kẻ hoài nghi đánh giá thấp, và ông không muốn bạn nghi ngờ bản thân dù chỉ một giây. Be Useful là một cuốn sách pha trộn. Vừa mang dáng dấp của những cẩm nang hack đời kiểu Jordan Peterson, vừa phảng phất tinh thần những câu trích truyền cảm hứng trên Instagram hay triết lý sống thịnh vượng của Arianna Huffington. Xen kẽ trong đó là những mảnh hồi ký cá nhân.
Thế giới self-help vốn là một địa hạt đáng nghi ngại. Ngành này đang bùng nổ, đến mức nhiều life coach thu tiền để dạy người khác cách làm life coach, tạo thành một vòng xoáy gần như mô hình Ponzi cho những cuốn sổ ghi ước mơ. Tuy nhiên vấn đề lớn nhất không năm ở cách mọi người thương mại hoá chúng mà là sự độc hại của thứ nam tính cực đoan kiểu Andrew Tate, hay sự mơ hồ, bay bổng của giới wellness. Rất nhiều nội dung trong đó mang màu sắc giới tính khó chịu, dao động giữa nguy hiểm và quá đỗi sến súa.
Schwarzenegger thì khác. Trái ngược với hình ảnh cỗ máy giết chóc vô cảm trong các vai diễn, ông là một người hướng dẫn dễ mến. Và phần lớn những điều cơ bản trong cuốn sách này thực sự hiệu quả. Ông nói đi bộ là cách nảy sinh ý tưởng, dĩ nhiên không phải phát kiến mới, mà chỉ là nhắc lại Nietzsche và Aristotle. Ông khuyên bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ, điều mà hầu hết bác sĩ gia đình đều tán thành. Ông nhấn mạnh việc ở cạnh những người ủng hộ bạn. Tất cả đều là những lời khuyên lành mạnh, quen thuộc. Có Mandela, có Đức Đạt Lai Lạt Ma được trích dẫn. Và đáng mừng là không hề có thứ gì kỳ quặc.
Cuốn sách cũng đầy chất hài hước để làm dịu những đoạn hơi cứng nhắc. Khi nói về việc chịu khó rèn luyện trong các lớp diễn xuất, ông đùa rằng mình muốn đòi lại tiền học xóa giọng. Ông cắt ngắn ống quần thể thao để tiện khoe bắp chân. Ông cũng cực kỳ thông minh (việc các vận động viên thể hình bị xem là đầu óc rỗng tuếch vẫn khiến ông khó chịu) và ám ảnh với tri thức. Một chương có tên Be a Sponge - hãy như miếng bọt biển. Cách tiếp cận của ông hoàn toàn ngược với kiểu bài trí chống chuyên gia, Schwarzenegger mê học từ những người giỏi. Từ việc học nghề xây để mưu sinh, đến việc được giảng giải về lịch sử thao túng bầu cử khi mới bước chân vào chính trị, ông luôn sẵn sàng lắng nghe. Và rồi ông trả lại cho đời, đôi khi bằng tiền, như khoản quyên góp 1 triệu USD cho quỹ cứu trợ Covid, hoặc bằng thời gian và sự dẫn dắt, như khi ông dạy các em nhỏ có khó khăn trong học tập tập tạ.
Ông ghét cụm từ “tự thân lập nghiệp”, vì dù đó là lời khen, ông tin điều ngược lại: không ai thành công một mình. Dĩ nhiên, với những cuốn sách kiểu này, luôn có câu hỏi: liệu tác giả có thừa nhận sự bất công của các cấu trúc xã hội, điều kiện kinh tế, sức khỏe và những rào cản khác hay không? Schwarzenegger có nhắc đến, nhưng chủ yếu vẫn giữ quan điểm rằng nếu ông - một đứa trẻ lớn lên trong ngôi nhà không có nước máy có thể làm được, thì ai cũng có thể. Mỗi người sẽ có ý kiến riêng về điều đó. Ông cũng thẳng thắn rằng sự viên mãn của mỗi người là khác nhau: với người này là thúc đẩy những chính sách môi trường mang tính đột phá, với người khác chỉ đơn giản là một gia đình ấm êm và công việc đủ sống.
Ông yêu nỗi đau, vì “đau đớn là thước đo tiềm năng phát triển”. Tôi cũng phần nào đồng cảm với nỗi đau phục vụ cho sự trưởng thành, nên mới vui vẻ lao xuống làn nước 4°C. Nhưng đa số chúng ta chắc chắn sẽ bực mình tột độ nếu, chẳng hạn, một bác sĩ phẫu thuật cẩu thả làm hỏng động mạch chủ trong một ca mổ vốn được cho là đơn giản.
Còn Arnie thì khác hẳn: bị kẹt trong bệnh viện, ông không than vãn, mà bắt đầu đếm xem mỗi ngày mình đi được bao nhiêu vòng từ giường ra nhà vệ sinh.
Thành công lớn nhất của cuốn sách này là điều rất hiếm trong dòng self-help: nó không khiến một kẻ hoài nghi như tôi phải lăn mắt chán chường. Thật tiếc là phần lời khen ngoài bìa sách mang giọng điệu hằm hè, chỉ tay vào ngực người đọc, hoàn toàn không phản ánh đúng nội dung bên trong, nơi giọng văn đôi lúc giáo điều, nhưng phần lớn toát lên sự tử tế và nhiệt thành chân thật của tác giả.
Be Useful, hóa ra, đúng là… rất hữu ích.
