5 câu trích dẫn vượt thời gian từ văn học kinh điển, là lát cắt tinh tế để ta bàn về thời gian, ký ức, sự đổi thay, những người ta yêu thương và cách sống chậm lại để thực sự cảm nhận cuộc đời.
Một đoàn tàu lướt qua khung cửa sổ. Một người ngồi đọc sách trong quán cà phê. Một đứa trẻ chạy dọc những kệ sách trong thư viện. Một ông lão ngồi trên ghế dài, lặng lẽ ngắm dòng người tấp nập mà chẳng một bận nhìn đồng hồ.
Chúng ta dành quá nhiều thời gian của cuộc sống hiện đại để tìm cách tiết kiệm thời gian, đến mức đôi khi quên mất một điều đơn giản: rốt cuộc, thời gian là để làm gì?
Văn chương đã đặt câu hỏi ấy suốt hàng thế kỷ.
Những nhân vật trong sách đã dành khoảng thời gian vô định đấy để chờ đợi, lang thang, mất mát, nhớ nhung, nuối tiếc. Và rồi họ nhận ra những khoảnh khắc bình thường mà mình từng vô tình bỏ qua lại chính là những điều quan trọng nhất.
Những câu văn dưới đây ra đời ở những thế kỷ và hoàn cảnh rất khác nhau, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng dường như cùng nói về một cách sống: hãy chú ý đến những gì đang diễn ra, giữ lấy sự tò mò, chấp nhận rằng cuộc đời luôn thay đổi và đừng quá mải miết tiến về phía trước đến mức quên mất việc tận hưởng cuộc sống.
Nhà thần kinh học Maryanne Wolf gọi kiểu đọc chậm rãi, tập trung và đòi hỏi suy ngẫm như thế này là “deep reading” - đọc sâu. Theo bà, đây cũng là một trong những khả năng đầu tiên chúng ta dễ đánh mất trong thời đại của những cú lướt màn hình liên tục.
Có lẽ vì thế, những câu văn dưới đây càng đáng để đọc thật chậm, để chiêm nghiệm và nghiền ngẫm cái thông điệp đã sống qua hàng thập kỹ.
Thời gian và cách chúng ta sử dụng nó
Ba nhà văn sống cách nhau qua nhiều thế hệ nhưng cuối cùng lại gặp nhau ở một ý tưởng:
Ta không thể lựa chọn thời đại mình sinh ra. Điều ta có thể lựa chọn là mình sẽ sống thế nào trong khoảng thời gian được trao.
“Wait and Hope” - Chờ đợi và hy vọng
“There is neither happiness nor unhappiness in this world; there is only the comparison of one state with another. Only a man who has felt ultimate despair is capable of feeling ultimate bliss. It is necessary to have wished for death in order to know how good it is to live… the sum of all human wisdom will be contained in these two words: Wait and Hope.”
- Alexandre Dumas, The Count of Monte Cristo (1844–1846)
“Trên đời này vốn không có hạnh phúc hay bất hạnh tuyệt đối; chỉ có sự so sánh giữa trạng thái này với trạng thái khác. Chỉ người từng trải qua tuyệt vọng cùng cực mới có thể cảm nhận được hạnh phúc tột cùng. Phải từng có lúc mong muốn cái chết, ta mới hiểu được sống là điều quý giá đến nhường nào… Và tất cả sự thông thái của con người, cuối cùng, có thể gói gọn trong hai từ: Chờ đợi và Hy vọng.”
Đó là những lời cuối cùng Edmond Dantès viết trong bức thư chia tay ở chương cuối của Bá tước Monte Cristo, sau mười bốn năm bị giam cầm và hơn một nghìn trang sách của một hành trình trả thù đầy kiên nhẫn.
Trong nguyên tác tiếng Pháp, hai từ ấy là attendre et espérer - chờ đợi và hy vọng. Nhưng “chờ đợi” ở đây không phải là buông xuôi, ngồi yên và phó mặc mọi thứ cho số phận. Đó là khoảng thời gian một con người được tôi luyện.
Dumas dường như cũng hiểu rất rõ thế nào là chờ đợi. Ông là cháu của một quý tộc Pháp và một phụ nữ da đen từng bị bắt làm nô lệ tại Saint-Domingue, và trong suốt cuộc đời đã phải đối diện với sự phân biệt chủng tộc.
Phải đến năm 2002, hơn một thế kỷ sau khi ông qua đời, nước Pháp mới đưa di hài Alexandre Dumas vào Panthéon. Trong buổi lễ ấy, Tổng thống Jacques Chirac đã công khai nhắc đến sự phân biệt chủng tộc mà Dumas phải chịu đựng cả khi còn sống lẫn sau khi qua đời.
Bởi vậy, hai chữ “Wait and Hope” khi đặt ở cuối một hành trình dài như thế không còn đơn thuần là lời an ủi.
Có những giai đoạn trong đời, ta chẳng thể làm gì để thời gian trôi nhanh hơn. Ta chỉ có thể tiếp tục sống, tiếp tục chờ và giữ lại một phần hy vọng rằng rồi sẽ có ngày mọi thứ đổi khác.
“What to Do With the Time That Is Given Us” - Làm gì với khoảng thời gian được trao
“I wish it need not have happened in my time,” said Frodo. “So do I,” said Gandalf, “and so do all who live to see such times. But that is not for them to decide. All we have to decide is what to do with the time that is given us.”
- J.R.R. Tolkien, The Fellowship of the Ring (1954)
“Ước gì chuyện này không xảy ra trong thời đại của cháu,” Frodo nói.
“Ta cũng vậy,” Gandalf đáp, “và tất cả những ai phải sống qua những thời khắc như thế đều mong như vậy. Nhưng đó không phải điều chúng ta có quyền lựa chọn. Điều duy nhất chúng ta có thể quyết định là mình sẽ làm gì với khoảng thời gian được trao.”
Frodo ước rằng tất cả những chuyện ấy chưa từng xảy ra trong cuộc đời mình. Gandalf không phủ nhận mong muốn đó. Ông thừa nhận rằng bất cứ ai phải sống qua một thời đại khó khăn cũng sẽ từng ước như vậy.
Nhưng rồi ông đưa Frodo trở về với điều duy nhất con người thực sự có thể kiểm soát. Không phải thời đại mình sinh ra. Không phải những biến cố xảy đến. Mà là cách mình sử dụng khoảng thời gian đang có.
Câu nói ấy càng có sức nặng khi nhìn vào cuộc đời Tolkien. Năm 1916, ông tham chiến trong trận Somme -một trong những trận chiến đẫm máu nhất của Thế chiến thứ nhất, và mất gần như tất cả những người bạn thân nhất từ thời đi học.
Tolkien hiểu cảm giác mong rằng mình đã không phải sống qua một thời đại như thế. Vì vậy, lời Gandalf không phải một kiểu lạc quan dễ dàng rằng rồi mọi thứ sẽ ổn. Sự an ủi mà nó đưa ra nhỏ hơn nhiều, nhưng cũng thực tế hơn: Ta không thể quyết định tất cả những gì xảy đến với mình. Nhưng ta vẫn có thể quyết định mình sẽ làm gì từ đây.
“I Was a Different Person Then” - Khi ấy, tôi đã là một người khác
“It’s no use going back to yesterday, because I was a different person then.”
- Lewis Carroll, Alice’s Adventures in Wonderland (1865), Chapter 10
“Quay lại ngày hôm qua cũng chẳng ích gì, bởi khi ấy tôi đã là một người khác.”
Alice nói câu này với Gryphon và Mock Turtle khi cô bé giải thích rằng mình có thể bắt đầu kể câu chuyện từ sáng hôm ấy, nhưng không thể quay xa hơn nữa. Nghe qua, đó chỉ là kiểu lý luận ngây ngô rất đặc trưng của một đứa trẻ trong Alice ở xứ sở thần tiên. Nhưng càng lớn, câu nói ấy lại càng giống một suy ngẫm nghiêm túc về việc con người thay đổi như thế nào theo thời gian.
Ta thường nhìn lại mình của vài năm trước rồi thấy xấu hổ vì một quyết định, một cách nghĩ, một lựa chọn hay thậm chí một phiên bản của chính mình mà giờ đây ta chẳng còn nhận ra. Nhưng có lẽ Alice đã nói đúng. Người đã đưa ra lựa chọn ấy là bạn, nhưng là một phiên bản khác của bạn.
Ta có thể chịu trách nhiệm cho quá khứ mà không nhất thiết phải dành cả đời để xấu hổ vì nó. Theo cách đó, một câu nói tưởng như rất trẻ con lại trở thành một trong những lời nhắc dịu dàng nhất về việc học cách chấp nhận những con người mình từng là. Khi cuộc đời có những người khác
Nếu ba câu đầu nói về thời gian và sự thay đổi của chính mình, hai câu tiếp theo lại nói về những người bước vào cuộc đời ta. Một câu nói về cảm giác khi một người trở thành một phần trong cách ta định nghĩa chính mình. Câu còn lại nói về khoảnh khắc khi cả thế giới quen thuộc ấy bắt đầu sụp đổ.
“Whatever Our Souls Are Made Of, His and Mine Are the Same” - Dù linh hồn chúng tôi được tạo nên từ điều gì, chúng cũng giống nhau
“He’s more myself than I am. Whatever our souls are made of, his and mine are the same… If all else perished, and he remained, I should still continue to be; and if all else remained, and he were annihilated, the universe would turn to a mighty stranger.”
- Emily Brontë, Wuthering Heights (1847), Chapter 9
“Anh ấy còn là tôi hơn cả chính tôi. Dù linh hồn chúng tôi được tạo nên từ điều gì, linh hồn anh ấy và tôi cũng giống nhau… Nếu mọi thứ khác đều biến mất nhưng anh ấy vẫn còn, tôi vẫn có thể tiếp tục tồn tại; còn nếu mọi thứ vẫn nguyên vẹn nhưng anh ấy không còn nữa, cả vũ trụ này sẽ trở thành một nơi hoàn toàn xa lạ.”
Catherine nói những lời này với người quản gia Nelly vào chính đêm cô thông báo rằng mình sẽ kết hôn với Edgar Linton, đồng thời nói rằng Heathcliff không bao giờ được biết cô yêu anh.
Đoạn văn thường được trích dẫn như một trong những lời tỏ tình mãnh liệt nhất trong văn chương. Nhưng đặt trở lại đúng bối cảnh của Đồi gió hú, nó phức tạp hơn một câu chuyện tình rất nhiều.
Nó gần với một câu hỏi về sự tồn tại, thậm chí là một sự phản bội. Catherine không đơn giản nói rằng “tôi yêu anh ấy hơn tất cả.” Điều cô nói gần hơn với: “Anh ấy là một phần trong chính con người tôi.”
Heathcliff không chỉ là người Catherine yêu. Anh giống như mặt đất cô đang đứng trên. Nếu mặt đất ấy biến mất, mọi thứ còn lại dù vẫn nguyên vẹn cũng trở nên xa lạ.
Emily Brontë xuất bản Wuthering Heights dưới bút danh Ellis Bell. Chỉ một năm sau khi cuốn sách ra mắt, bà qua đời khi mới 30 tuổi. Nhưng gần hai thế kỷ sau, câu văn ấy vẫn còn nguyên sức mạnh bởi nó chạm đến một trải nghiệm rất khó diễn đạt: có những người bước vào cuộc đời sâu đến mức ranh giới giữa “tôi” và “người ấy” dường như không còn rõ ràng nữa.
“The Loneliest Moment in Someone’s Life…” - Khoảnh khắc cô đơn nhất trong đời một người
“The loneliest moment in someone’s life is when they are watching their whole world fall apart, and all they can do is stare blankly.”
- Attributed to F. Scott Fitzgerald
“Khoảnh khắc cô đơn nhất trong đời một người là khi họ nhìn cả thế giới của mình sụp đổ, nhưng tất cả những gì họ có thể làm chỉ là đứng đó, lặng người nhìn.”
Đây là một trong những câu thường xuyên được gắn với F. Scott Fitzgerald, đặc biệt là The Great Gatsby. Nhưng có một vấn đề: Fitzgerald rất có thể chưa từng viết câu này.
Câu văn không xuất hiện trong bất kỳ tiểu thuyết, truyện ngắn hay thư từ nào của ông mà các nhà nghiên cứu tìm được. Dấu vết của nó trên Internet cũng chỉ bắt đầu xuất hiện từ khoảng giữa những năm 2000, rất lâu sau khi Fitzgerald qua đời.
Nguồn gốc chính xác của câu nói đến nay vẫn chưa rõ. Thế nhưng nó vẫn được chia sẻ hết lần này đến lần khác dưới tên Fitzgerald.
Có lẽ bởi dù không phải câu chữ của ông, cảm giác mà nó diễn tả lại rất gần với thế giới văn chương Fitzgerald thường viết: sự cô đơn, mất mát, những giấc mơ tan vỡ và khoảnh khắc một người nhận ra thế giới mình từng tin tưởng không còn như trước nữa. Có những mất mát đến cùng tiếng khóc, sự tức giận hay tuyệt vọng. Nhưng cũng có những mất mát lớn đến mức phản ứng đầu tiên lại chẳng phải bất cứ điều gì trong số đó. Chỉ là đứng yên. Nhìn mọi thứ sụp xuống. Và trong một khoảnh khắc, không biết mình phải làm gì tiếp theo.
Có lẽ đó cũng là lý do một câu văn không rõ tác giả vẫn sống lâu đến vậy: đôi khi người ta giữ lại một câu không phải vì biết chắc ai đã viết nó, mà bởi nó gọi đúng tên một cảm giác mà chính mình từng không biết phải diễn tả thế nào.
Những điều văn chương nhắc chúng ta nhớ
Khi đặt cạnh nhau, những câu văn này không cố đưa ra một đáp án đúng cho cách sống. Chúng khiến ta chú ý hơn đến những gì thời gian âm thầm làm với mỗi người.
Ta chờ đợi, thay đổi, nhớ lại, mất đi, nuối tiếc, rồi vẫn tiếp tục bước về phía trước. Có nhà văn viết để gieo hy vọng cho độc giả. Có người lại chẳng hứa rằng mọi chuyện rồi sẽ tốt đẹp. Nhưng không ai trong số họ cho rằng cuộc đời chỉ trở nên đáng sống khi một điều gì đó thật lớn lao xảy ra.
Có lẽ bài học giản dị nhất cũng nằm ở đó: Đừng mải chờ “phần quan trọng” của cuộc đời bắt đầu mà bỏ qua những ngày rất đỗi bình thường đang diễn ra. Đọc trang sách trước mặt. Đi một vòng thật chậm. Ngồi lại thêm một lúc.Bởi những khoảnh khắc hôm nay tưởng như chẳng có gì đáng nhớ, nhiều năm sau nhìn lại, có khi lại chính là những điều ta nhớ rõ nhất.
