Alice ở Xứ sở Thần tiên: 10 câu nói đáng nhớ và ấn bản nên chọn

Hơn 160 năm qua, cô bé Alice vẫn đang rơi xuống hang thỏ trong tay những độc giả mới. Trẻ con mê Alice vì Thỏ Trắng cầm đồng hồ quả quýt, vì Mèo Cheshire biến mất chỉ còn lại nụ cười. Người lớn đọc lại thì nhận ra trong những câu nói ngớ ngẩn ấy là cả một kho suy ngẫm về lớn lên, về tò mò và về cách ta nhìn thế giới. Bài này kể chuyện Alice ra đời, chọn ra 10 câu nói đáng nhớ trong truyện kèm điều ta có thể học, và giúp bạn chọn ấn bản Alice hợp với mình.

Alice ra đời từ một buổi chiều chèo thuyền

Ngày 4/7/1862, Charles Dodgson, một giảng viên toán ở trường Christ Church thuộc Đại học Oxford, chèo thuyền ngược sông Thames lên làng Godstow. Đi cùng ông là mục sư Robinson Duckworth và ba chị em nhà Liddell, con gái của hiệu trưởng trường: Lorina, Alice và Edith. Trên thuyền, Dodgson kể cho ba cô bé nghe chuyện một cô bé tên Alice rơi xuống hang thỏ.

Alice Liddell thích câu chuyện đến mức xin ông viết lại. Dodgson viết bản thảo Alice's Adventures under Ground, tự tay vẽ tranh, và tặng cô bé vào tháng 11/1864. Sau đó ông mở rộng câu chuyện, lấy bút danh Lewis Carroll và mời họa sĩ John Tenniel vẽ minh họa.

Tháng 7/1865, nhà Macmillan in 2.000 cuốn đầu tiên. Mới đóng được khoảng 50 cuốn thì Tenniel báo rằng ông không hài lòng với chất lượng in tranh. Toàn bộ đợt in bị thu hồi, những cuốn đã tặng được xin lại và chuyển cho các bệnh viện, cơ sở dành cho trẻ em. Bản in mới ra mắt vào tháng 11/1865. Sáu năm sau, năm 1871, phần tiếp theo Through the Looking-Glass đưa Alice bước qua tấm gương vào một thế giới khác.

Vì sao trẻ em và người lớn đều mê Alice

Alice không giống những cuốn sách thiếu nhi cùng thời, vốn thường kết thúc bằng một bài học đạo đức. Ở Xứ sở Thần tiên, mọi luật lệ đều bị đảo lộn: uống một lọ nước là người co lại bằng con chuột, ăn một miếng bánh là cao đụng trần nhà, tiệc trà thì kéo dài mãi vì đồng hồ dừng ở sáu giờ. Trẻ con thích sự kỳ quặc ấy. Người lớn thì thích những trò chơi chữ, những câu đố logic mà một nhà toán học như Carroll cài vào từng trang.

Ngay ở trang đầu tiên, Alice đã nói thay cho mọi đứa trẻ. Cô bé ngồi bên chị gái đang đọc một cuốn sách không có tranh, không có lời thoại, và chán đến mức thấy một con thỏ chạy qua là đuổi theo ngay.

10 câu nói đáng nhớ trong Alice và điều ta học được

Các câu dưới đây trích nguyên văn từ Alice's Adventures in Wonderland (1865), kèm bản tạm dịch của Thebookland.

1. Sách hay cần có tranh và lời thoại

"and what is the use of a book," thought Alice "without pictures or conversations?"

Tạm dịch: "một cuốn sách thì có ích gì," Alice nghĩ, "nếu không có tranh, cũng chẳng có lời thoại?"

Câu hỏi của một cô bé nhắc người lớn nhìn sách bằng mắt trẻ con. Với bé mới tập đọc, tranh và lời thoại là cánh cửa đầu tiên dẫn con vào câu chuyện. Chọn sách cho con, ba mẹ cứ tin vào điều Alice nói.

2. Giữ lấy sự tò mò

"Curiouser and curiouser!" cried Alice.

Tạm dịch: "Càng lúc càng lạ lùng!" Alice kêu lên.

Alice ngạc nhiên quá đến quên cả ngữ pháp, nói "curiouser" thay cho "more curious". Cả cuốn sách bắt đầu từ việc cô bé tò mò đuổi theo một con thỏ. Trẻ con hỏi "tại sao" cả trăm lần một ngày cũng là đang đuổi theo con thỏ trắng của mình.

3. Lớn lên là đi tìm chính mình

"Who in the world am I? Ah, that's the great puzzle!"

Tạm dịch: "Rốt cuộc mình là ai? À, đó mới là câu đố lớn!"

Alice cứ co lại rồi lớn lên, đến mức không còn chắc mình là ai. Đó cũng là cảm giác của nhiều đứa trẻ đang lớn, khi cơ thể và suy nghĩ thay đổi từng ngày. Câu nói này hợp để ba mẹ trò chuyện với con lớn về chuyện thay đổi.

4. Có lúc ta không giải thích được chính mình

"I can't explain myself, I'm afraid, sir," said Alice, "because I'm not myself, you see."

Tạm dịch: "Cháu e là cháu không giải thích được về chính mình, thưa ngài," Alice nói, "vì ngài thấy đấy, cháu đâu còn là chính cháu nữa."

Alice trả lời con Sâu như vậy sau một ngày biến đổi liên tục. Trẻ con cũng có những lúc rối bời không nói được thành lời. Lúc ấy, điều con cần là người lớn kiên nhẫn chờ.

5. Muốn đi đúng đường, cần biết mình muốn đến đâu

"Would you tell me, please, which way I ought to go from here?"
"That depends a good deal on where you want to get to," said the Cat.
"I don't much care where—" said Alice.
"Then it doesn't matter which way you go," said the Cat.

Tạm dịch: "Làm ơn chỉ giúp tôi nên đi lối nào từ đây?" / "Cái đó tùy cô muốn đến đâu," con Mèo đáp. / "Đi đâu cũng được—" Alice nói. / "Vậy thì đi lối nào cũng thế," con Mèo bảo.

Đây có lẽ là đoạn được trích nhiều nhất trong truyện. Mèo Cheshire nói một điều rất giản dị: khi chưa biết mình muốn gì, mọi con đường đều như nhau. Câu này hợp với học trò đang chọn hướng đi, và với cả người lớn.

6. Ai cũng có chút "điên" của riêng mình

"Oh, you can't help that," said the Cat: "we're all mad here."

Tạm dịch: "Ồ, chuyện đó đành chịu thôi," con Mèo nói, "ở đây ai cũng điên cả."

Alice không muốn đến chỗ những người điên, và Mèo Cheshire bảo cô không tránh được. Đọc lại, ta thấy một lời nhắc nhẹ nhàng: mỗi người đều có nét kỳ lạ riêng, và thế giới vui hơn vì những khác biệt ấy.

7. Bài học nằm ở người biết tìm

"Everything's got a moral, if only you can find it."

Tạm dịch: "Chuyện gì cũng có bài học, miễn là ta tìm ra nó."

Carroll để Nữ Công tước nói câu này như một lời trêu những cuốn sách thiếu nhi lúc nào cũng răn dạy. Dù vậy, câu nói vẫn đúng theo cách riêng: cùng một câu chuyện, mỗi người đọc sẽ tự tìm ra điều mình cần.

8. Hiểu ý trước, âm thanh sẽ đến sau

"Take care of the sense, and the sounds will take care of themselves."

Tạm dịch: "Hãy lo cho phần ý nghĩa, còn âm thanh sẽ tự lo cho nó."

Câu nói của Nữ Công tước rất hợp với ba mẹ đang đọc sách tiếng Anh cho con mà chưa tự tin phát âm. Khi con hiểu câu chuyện và thích nghe, cách đọc từng từ sẽ dần chuẩn theo thời gian.

9. Hôm nay ta đã khác hôm qua

"it's no use going back to yesterday, because I was a different person then."

Tạm dịch: "quay về hôm qua cũng chẳng ích gì, vì khi ấy tôi đã là một người khác."

Sau bao nhiêu chuyện ở Xứ sở Thần tiên, Alice hiểu rằng mình đã thay đổi. Câu nói ngắn nhắc ta nhìn về phía trước, và trân trọng những gì mỗi ngày đã dạy mình.

10. Bắt đầu từ đầu, đi đến cuối, rồi dừng

"Begin at the beginning," the King said gravely, "and go on till you come to the end: then stop."

Tạm dịch: "Bắt đầu từ đầu," nhà Vua nghiêm trang nói, "rồi cứ thế cho đến hết: thì dừng."

Lời khuyên của nhà Vua nghe buồn cười nhưng lại là cách tốt nhất để đọc hết một cuốn sách dài: mỗi tối một chương, đều đặn, cho đến trang cuối.

Nên chọn ấn bản Alice nào

Thebookland đang có ba ấn bản Alice bìa cứng, cả ba đều in kèm tranh minh họa gốc của John Tenniel.

Alice's Adventures in Wonderland (Puffin Clothbound Classics) gồm phần truyện đầu tiên, bìa vải thuộc dòng sách kinh điển của Puffin dành cho bạn đọc trẻ. Đây là lựa chọn gọn nhẹ nếu bạn mua cho con lần đầu đọc Alice. Các cuốn khác cùng dòng được giới thiệu trong bài Puffin Clothbound Collection kỷ niệm 85 năm.

Alice's Adventures in Wonderland and Through the Looking-Glass (Penguin Clothbound Classics) gộp cả hai phần trong một cuốn. Bìa vải trắng in họa tiết hồng hạc màu hồng, do nhà thiết kế Coralie Bickford-Smith thực hiện. Ấn bản này hợp với người lớn muốn đọc trọn câu chuyện, hoặc sưu tầm cùng các cuốn Penguin Clothbound khác.

Alice's Adventures in Wonderland and Through the Looking-Glass (Vintage Collector's Classics) cũng gộp hai phần, nổi bật với bìa ép kim, cạnh sách nhuộm màu in hoa văn, trang lót in họa tiết loang màu và dải ruy băng đánh dấu trang. Ấn bản này rất hợp để làm quà tặng.

Bé mấy tuổi đọc được Alice

Bản tiếng Anh gốc có nhiều trò chơi chữ và từ cổ, nên phù hợp nhất để bé tự đọc từ khoảng 11 tuổi trở lên, khi con đã đọc chương dài quen. Với bé 7–9 tuổi, ba mẹ có thể đọc to mỗi tối một chương, dừng lại ở những đoạn khó để giải thích, và cùng con xem tranh của Tenniel. Những bức tranh đen trắng ấy giúp con hình dung Thỏ Trắng, Thợ Làm Mũ hay Nữ hoàng Cơ dễ hơn rất nhiều.

Một mẹo nhỏ: sau mỗi chương, ba mẹ hỏi con thích nhân vật nào nhất, hoặc nếu được vào Xứ sở Thần tiên thì con sẽ làm gì. Những câu hỏi ấy giúp con nhớ truyện và tập kể lại bằng lời của mình.

Bạn đã đọc Alice lần đầu năm bao nhiêu tuổi, và câu nói nào trong truyện bạn nhớ nhất? Nếu đang tìm thêm sách kinh điển cho con, ba mẹ có thể xem sách cho bé từ 9 tuổi tại Thebookland, hoặc đọc chuyện Roald Dahl viết Matilda trong bài Roald Dahl và túp lều cuối vườn.

Nguồn tham khảo: Publishing of Alice, The Lewis Carroll Society; nguyên văn tác phẩm theo bản Alice's Adventures in Wonderland, Project Gutenberg.