Thay vì kể về những thành tựu rực rỡ, tập hồi ký đầu tiên của vị tỷ phú công nghệ tập trung vào những câu chuyện tuổi thơ, những nỗ lực kiên nhẫn của cha mẹ và một cú sốc tinh thần đến quá sớm, nhưng định hình sâu sắc con người ông về sau.
Điều khiến người ta luôn tò mò về William Henry Gates III chính là: bằng cách nào một cậu bé thông minh sớm nở, cá tính gai góc và đôi lúc khó chịu lại có thể đi một hành trình dài đến vậy - từ “mọt máy tính” trở thành tỷ phú, rồi sau đó là một nhà từ thiện có ảnh hưởng toàn cầu?
Source Code sẽ hé lộ phần mở đầu của hành trình ấy. Cuốn sách dừng lại ở năm 1975, thời điểm ông cùng Paul Allen thành lập Microsoft. Phần còn lại của cuộc đời – với những năm tháng quyền lực, tranh cãi và chuyển hóa – sẽ phải chờ ở những tập sau.
Nhan đề Source Code mang một ý nghĩa rất đẹp. Trước thời đại AI, “mã nguồn” là thứ con người có thể đọc, hiểu và lần theo để biết vì sao một cỗ máy vận hành theo cách đó. Gates mượn chính khái niệm ấy để soi lại tuổi thơ mình. Nếu hiểu được “mã nguồn” của cậu bé Bill năm xưa, ta có thể phần nào lý giải con người ông sau này.
Và khi lật từng trang hồi ức, điều hiện ra khá rõ: Gates là một đứa trẻ cực kỳ may mắn. Ông sinh ra đúng thời điểm, đúng nơi, trong một gia đình đủ điều kiện và đủ kiên nhẫn. Cha mẹ ông, theo lời kể của chính Gates, đã tạo ra một sự cân bằng hiếm hoi giữa tự do và kỷ luật, vừa cho ông không gian để phát triển, vừa không buông lỏng trách nhiệm xã hội.
Dẫu vậy, nuôi dạy Bill Gates không hề dễ. Cha mẹ ông sớm nhận ra con trai mình là một tổ hợp phức tạp: trí tuệ vượt trội, sự tự tin đến mức ngạo mạn, tinh thần phản kháng mạnh mẽ, nhưng đồng thời cũng đầy bất an. Gates thẳng thắn nhìn lại rằng nếu lớn lên trong bối cảnh ngày nay, rất có thể ông sẽ được chẩn đoán nằm trong phổ tự kỷ. Ông ám ảnh với những dự án nhất định, thường không để ý đến cảm xúc của người khác, và có thể cư xử thô lỗ mà không hề nhận ra tác động của mình.
May mắn thay, môi trường xung quanh đã giúp đỡ ông rất nhiều. Gia đình Gates thuộc tầng lớp khá giả, và ông được học tại Lakeside - một ngôi trường tư thục hiếm có vào thời đó: cởi mở, tự do, khuyến khích cá tính và chấp nhận sự khác biệt. Đây là mảnh đất lý tưởng cho một cậu bé nhỏ con, giọng nói cao và không mấy hòa nhập với bạn bè cùng trang lứa.
Nhưng điều mang tính bước ngoặt thực sự lại đến từ một quyết định gần như tình cờ. Một nhóm phụ huynh đã góp tiền mua một máy teletype và thuê thời gian sử dụng máy tính của General Electric cho học sinh. Ở thập niên 1960, việc học sinh trung học được tiếp xúc với máy tính là điều gần như không tưởng. Nhờ đó, Gates và nhóm bạn, trong đó có Paul Allen, đã viết phần mềm ngay từ tuổi thiếu niên, thậm chí nhận viết chương trình cho các doanh nghiệp địa phương. Khi trường Lakeside chuyển sang mô hình đồng giáo dục, chính họ là người viết phần mềm sắp xếp lịch học cho toàn trường.
Năm 1973, Gates vào Harvard. Ông tận hưởng sự rộng lớn của môi trường học thuật này, dựa vào khả năng học “nước rút” trước kỳ thi. Ông tìm cách chen chân vào phòng thí nghiệm Aiken, nơi vừa sở hữu một máy minicomputer đời đầu - DEC PDP-10. Hai năm sau, Paul Allen mang đến một tin làm thay đổi tất cả: một công ty nhỏ tên MITS vừa ra mắt máy vi tính dùng chip Intel 8080.
Với Gates và Allen, đây vừa là cú sốc, vừa là cơ hội. Họ nhận ra ngành công nghiệp mà mình mơ đến đang thực sự bắt đầu, và nếu chậm chân, họ sẽ bị bỏ lại phía sau. Chiếc máy của MITS còn thô sơ và chưa có phần mềm, nên họ quyết định viết một trình thông dịch BASIC, tận dụng máy tính của Harvard và một mô phỏng phần mềm do Allen thiết kế. Dự án thành công, nhưng cũng khiến Gates bị kỷ luật vì sử dụng tài nguyên trường trái phép - một câu chuyện khiến người ta liên tưởng đến Mark Zuckerberg nhiều năm sau.
Sau sự kiện đó, Gates bỏ học, cùng Allen đến New Mexico, đặt những viên gạch đầu tiên cho Microsoft. Phần còn lại là lịch sử: sự bành trướng, quyền lực và các vụ kiện chống độc quyền – phần được để dành cho tập tiếp theo.
Điều khiến Source Code trở nên đáng đọc không nằm ở những chi tiết công nghệ, mà ở sự tự soi chiếu đầy thành thật của Gates. Ông không né tránh việc thừa nhận mình là một đứa trẻ khó nuôi, thường xuyên xung đột với mẹ - người luôn tin rằng cuộc sống cần được tổ chức nghiêm ngặt. Những cuộc cãi vã kéo dài đến mức cha mẹ ông buộc phải tìm đến trị liệu tâm lý. May mắn thay, nhà trị liệu ấy đã trở thành một người thấu hiểu và giúp Gates học cách nhìn lại chính mình.
Nỗi đau lớn nhất trong tuổi trẻ của ông là cái chết đột ngột của Kent Evans - người bạn thân và cũng là cộng sự lập trình. Cảnh Gates trở lại ngôi nhà tang tóc của gia đình Evans là một trong những đoạn viết lay động nhất cuốn sách. Ở đó, ông lần đầu thực sự hiểu rằng có những nỗi mất mát không bao giờ nguôi ngoai, đặc biệt với cha mẹ, khi mất đi một đứa con.
Nhiều năm sau, Gates gặp lại cha của Kent. Họ ngồi cùng nhau, nói về những điều đáng lẽ đã có thể xảy ra. Cả hai đều tin rằng nếu Kent còn sống, Microsoft có lẽ đã có một người đồng sáng lập thứ ba. Một ý nghĩ đủ để khiến người đọc lặng đi và khép lại Source Code bằng một dư âm rất người, rất thật.
Source Codes hiện đang có sẵn tại kệ sách của Thebookland, độc giả có thể tham khảo và tìm mua tại đây.
*Nguồn: Thebookland lược dịch từ The Guardian
