Phonics hay Sight Words: bé nên học cái nào trước?
Mục lục
Khi bắt đầu cho con tập đọc tiếng Anh, nhiều ba mẹ phân vân giữa hai lời khuyên. Có người bảo học phonics trước để con biết đọc theo âm. Có người lại bảo cứ cho con thuộc sight words, nhìn là đọc được ngay. Câu trả lời ngắn gọn: con cần cả hai, với phonics làm nền và sight words đi kèm từng ít một. Bài này giải thích vì sao, và cách kết hợp hai thứ ở nhà sao cho nhẹ nhàng.
Phonics là gì
Phonics là cách dạy con nối chữ cái với âm thanh. Chữ c đọc là /k/, chữ a là /æ/ (âm a ngắn, miệng mở bẹt sang hai bên), chữ t là /t/. Ghép ba âm lại, con đọc được "cat". Khi đã nắm âm của các chữ cái và một số nhóm chữ thường gặp, con tự đọc được cả những từ chưa từng thấy, như bat, map, sun.
Sight words là gì
Sight words là những từ xuất hiện rất thường xuyên, con nên nhận ra ngay khi nhìn thấy mà không cần dừng lại ghép âm. Danh sách được dùng phổ biến là Dolch, do Edward Dolch lập năm 1936 và in lại trong cuốn Problems in Reading năm 1948, gồm 220 từ chức năng (mạo từ, đại từ, từ nối, giới từ) như the, and, said, was, cùng 95 danh từ quen thuộc. Những từ này chiếm khoảng một nửa đến hơn hai phần ba chữ trong một trang sách thông thường, nên con nhận ra chúng nhanh thì đọc sẽ trôi hơn hẳn.
Một số sight words đọc đúng theo âm, như and, it, can. Một số khác có phần không theo quy tắc, như said, was, of. Nhóm sau mới là nhóm con cần học kỹ.

Phonics hay sight words: nên học cái nào trước?
Nghiên cứu về dạy đọc tiếng Anh nghiêng rõ về phía phonics. Báo cáo của Hội đồng Đọc Quốc gia Mỹ (National Reading Panel) năm 2000 kết luận rằng dạy phonics có hệ thống giúp trẻ đọc tốt hơn, và hiệu quả nhất khi bắt đầu ở mẫu giáo hoặc lớp 1. Lý do khá dễ hiểu: học thuộc từng từ thì con chỉ đọc được những từ đã học, còn biết ghép âm thì con có chìa khóa mở được hàng nghìn từ mới.
Tuy vậy, những câu chuyện đầu tiên không thể viết chỉ bằng từ ghép âm được. Câu đơn giản nhất cũng cần the, a, is. Vì thế ba mẹ có thể bắt đầu bằng phonics, rồi khi con đã ghép được những từ 3 chữ cái đầu tiên, thêm vào mỗi tuần vài sight words. Hai việc chạy song song, phonics đi trước một chút.
Nên dạy sight words nào trước?
Danh sách Dolch có hơn 300 từ, nhưng ba mẹ không cần dạy hết một lúc. Hãy bắt đầu với khoảng 20 từ xuất hiện nhiều nhất trong sách thiếu nhi: the, a, I, is, to, and, you, it, in, said, was, of, he, she, we, my, are, for, have, like. Chỉ với nhóm từ này cùng vài từ ghép âm, con đã đọc được những câu như "I like my cat." hay "She is in the bed."

Mỗi tuần thêm 2–3 từ là vừa sức. Một số từ trong nhóm đọc đúng theo âm, như it, in, and, nên con chỉ cần ghép âm vài lần là nhớ. Những từ đánh dấu trái tim như said, was, of, you có phần không theo quy tắc, ba mẹ dạy theo mẹo heart word ở phần dưới. Khi con nhìn một từ và đọc ngay trong khoảng 3 giây, không cần dừng lại ghép âm, là con đã thuộc từ đó.
Mẹo "heart word" cho những từ khó
Với các sight words không theo quy tắc, nhiều giáo viên ở Mỹ dùng cách gọi là heart word. Lấy ví dụ từ said: chữ s và d đọc đúng theo âm, chỉ có "ai" là phần "khó" vì không đọc như bình thường. Ba mẹ viết từ ra giấy, cùng con đọc phần dễ, vẽ một trái tim lên trên phần khó và nói "phần này mình học thuộc lòng nhé". Sau đó con viết lại từ, vừa viết vừa đánh vần.
Cách này giúp con thấy ngay cả từ khó cũng có phần đọc được, nên con không phải học thuộc cả từ như học một hình vẽ.

Một tuần học mẫu cho bé mới bắt đầu
- Thứ Hai: học một âm mới, ví dụ /p/. Tìm đồ vật trong nhà bắt đầu bằng âm này.
- Thứ Ba: ghép âm mới với vần đã biết: pat, pet, pin.
- Thứ Tư: giới thiệu 2 sight words mới, ví dụ the và is, theo cách heart word.
- Thứ Năm: đọc một cuốn sách ngắn có cả từ ghép âm lẫn sight words vừa học.
- Thứ Sáu: chơi trò ôn tập, đọc lại cuốn cũ con thích.
Mỗi buổi chừng 10–15 phút là đủ. Cuối tuần cho con nghỉ hoặc chỉ đọc truyện cùng ba mẹ cho vui.
4 trò chơi luyện sight words tại nhà
- Đập thẻ. Bày 5–6 thẻ từ trên sàn. Ba mẹ đọc một từ, con dùng vỉ đập ruồi (hoặc bàn tay) đập đúng thẻ.
- Thám tử tìm từ. Mở một cuốn sách quen, con tìm và đếm xem từ the xuất hiện bao nhiêu lần trên một trang.
- Viết trên khay muối. Rải muối hoặc cát mỏng lên khay, con dùng ngón tay viết từ rồi xóa đi viết lại.
- Ghép câu. Viết các từ lên thẻ rời, con xếp thành câu ngắn như "The cat is big." rồi đọc to.
Những dấu hiệu cần điều chỉnh
Nếu con đoán từ dựa vào tranh hoặc chữ cái đầu, ví dụ thấy chữ h và tranh con ngựa thì đọc "horse" dù chữ viết là "hat", có thể con đang dựa vào trí nhớ nhiều hơn ghép âm. Lúc này ba mẹ quay lại luyện ghép âm với những từ ngắn. Ngược lại, nếu con ghép âm tốt nhưng đọc câu rất chậm vì vấp ở the, was, said, ba mẹ dành thêm thời gian cho sight words.
Ba mẹ hay hỏi
Bé mấy tuổi thì bắt đầu học phonics?
Nhiều bé sẵn sàng vào khoảng 4–5 tuổi, khi con đã nghe và nói được một ít tiếng Anh, nhận ra được nhiều chữ cái, và chơi được trò "từ nào bắt đầu bằng âm /m/?". Nếu con chưa hứng thú, ba mẹ cứ đọc truyện và hát cùng con thêm một thời gian. Tai nghe quen âm trước thì sau này ghép âm nhanh hơn nhiều.
Ba mẹ phát âm chưa chuẩn có dạy được không?
Được. Phonics chỉ cần ba mẹ phát âm rõ từng âm ngắn, như /m/, /s/, /t/, và tránh thêm nguyên âm phía sau (đọc /m/ chứ không đọc "mờ"). Khi chưa chắc, ba mẹ có thể nghe lại cách đọc từng âm qua các video phonics hoặc bút đọc đi kèm sách, rồi đọc theo cùng con.
Có cần học thuộc bảng chữ cái trước không?
Biết tên chữ cái qua bài hát ABC là có ích, nhưng không bắt buộc phải thuộc hết rồi mới học phonics. Khi dạy đọc, ba mẹ nhấn vào âm của chữ (chữ b đọc là /b/) nhiều hơn tên chữ ("bee"). Hai thứ có thể học song song.
Con nhớ hôm nay, mai lại quên thì sao?
Đây là chuyện bình thường. Một từ thường cần được gặp lại nhiều lần, trong nhiều ngày, con mới nhớ chắc. Ba mẹ giữ những từ cũ trong trò chơi ôn tập, mỗi buổi chỉ thêm ít từ mới, và khen khi con tự nhận ra từ trong sách.
Bob Books: cả hai trong một lộ trình
Bộ Bob Books được thiết kế đúng theo hướng này. Các cuốn trong bộ Beginning Readers dạy phonics từ những từ ngắn nhất, thêm dần từng âm mới. Bộ Sight Words dạy các từ thông dụng qua những câu chuyện ngắn, mỗi cuốn lặp lại vài từ mới để con quen mắt.

Thebookland có các bộ Bob Books đi kèm hộp tự chấm bài VersaTiles:
- Beginning Readers Set: nền tảng phonics cho bé mới bắt đầu.
- Sight Words Set: luyện sight words song song.
- Advancing Beginners Set: bước tiếp theo khi bé đã đọc trôi từ 3 chữ cái.
Ba mẹ muốn xem toàn bộ lộ trình từ lúc con học âm đến khi đọc trọn cuốn sách đầu tiên có thể đọc bài Bé tự đọc cuốn sách tiếng Anh đầu tiên. Còn nếu muốn biết hộp ô số tự chấm bài hoạt động thế nào, xem bài VersaTiles là gì.
Nguồn tham khảo: National Reading Panel (2000), Teaching Children to Read; Edward W. Dolch (1948), Problems in Reading, tóm tắt danh sách tại Dolch word list; Heart Word Routine, Colorado Department of Education.
