Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst

Behave là cuốn sách đồ sộ của nhà khoa học Robert Sapolsky, nhằm trả lời một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng vô cùng phức tạp: vì sao con người lại hành động theo cách mà chúng ta vẫn làm?

Sau hơn mười năm nghiên cứu, Sapolsky đưa người đọc vào một hành trình khám phá hành vi con người từ nhiều góc độ khác nhau. Ông bắt đầu từ khoảnh khắc ngay trước khi một hành vi xảy ra, phân tích những gì đang diễn ra trong não bộ của chúng ta, rồi dần dần mở rộng góc nhìn ra xa hơn theo dòng thời gian để tìm hiểu những yếu tố sâu xa đã dẫn đến hành động đó.

​

Trước hết là góc nhìn thần kinh học: điều gì diễn ra trong não chỉ vài giây trước khi chúng ta hành động? Từ đó, Sapolsky mở rộng sang các tác nhân từ môi trường giác quan - những gì chúng ta nhìn thấy, nghe thấy hoặc ngửi thấy có thể kích hoạt hệ thần kinh và ảnh hưởng đến phản ứng của chúng ta ra sao. Tiếp tục đi ngược lại xa hơn trong thời gian, ông xem xét vai trò của hormone, những yếu tố sinh học có thể tác động đến trạng thái và phản ứng của con người từ nhiều giờ hoặc nhiều ngày trước khi hành vi xảy ra.

Tuy nhiên, hành vi của con người không chỉ được quyết định bởi những yếu tố tức thời. Sapolsky tiếp tục mở rộng phạm vi giải thích để xem xét những thay đổi lâu dài trong cấu trúc và hoạt động của não bộ, cũng như ảnh hưởng của tuổi thơ, tuổi thiếu niên, giai đoạn bào thai và yếu tố di truyền. Từ đó, ông dẫn người đọc nhìn xa hơn nữa, vượt ra khỏi phạm vi của một cá nhân, để khám phá những yếu tố rộng lớn hơn như văn hóa, xã hội, môi trường sống và lịch sử tiến hóa kéo dài hàng triệu năm của loài người.

Bằng cách kết nối nhiều lĩnh vực như thần kinh học, sinh học, tâm lý học, nhân học và tiến hóa học, Sapolsky xây dựng nên một bức tranh toàn diện về nguồn gốc của hành vi con người. Từ nền tảng đó, ông tiếp tục đi sâu vào những vấn đề lớn của xã hội: vì sao con người dễ rơi vào chủ nghĩa bộ lạc và sự bài ngoại, vì sao chúng ta hình thành thứ bậc và cạnh tranh, và những câu hỏi phức tạp liên quan đến đạo đức, tự do ý chí, chiến tranh và hòa bình.

​

Với lối viết thông minh, nhân văn và đôi khi rất hài hước, Behave được xem là một trong những công trình tổng hợp ấn tượng nhất về khoa học hành vi Cuốn sách, giúp giải thích vì sao con người có thể hành động theo những cách tốt đẹp nhất hoặc tệ hại nhất, đồng thời giúp chúng ta hiểu rõ hơn về chính bản thân mình và xã hội mà chúng ta đang sống.